گواهینامه ی ثبت اختراع (پتنت) حقی انحصاری است که برای یک محصول یا یک فرآیند به فرد/افراد مخترع از طرف دولت اعطا میشود که این اختراع، راه حل فنی جدیدی را برای حل مشکل یا مسئله ای پیشنهاد می کند. واژه پتنت از عبارت لاتین «لیترائه پتنتس» آمده است که به معنای نامه ی سرگشاده می باشد. این نامه ها توسط پادشاهان در قرون وسطی استفاده میشده تا حقوق و امتیازاتی را به دیگران تفویض کنند. این نامه ها با نشان سلطنتی برای کسانی که آن را دریافت می کردند به عنوان یک مدرک به شمار میآمده است. گرچه سیستم های اولیه ی گواهی ثبت اختراع را نمی توان به یک کشور خاص منسوب کرد. عموما اینگونه به نظر میرسد که اولین سیستم غیررسمی ثبت اختراع در ایتالیای زمان رنسانس رواج داشته است. این سیستم از طریق شیشه کاران برای حفظ اسرار و مهارتهای شغلیشان در مقابل کارگران محلی به سراسر اروپا معرفی شد. در ادامه به روند ثبت اختراع در ایران نیز می پردازیم.
اولین گواهی ثبت اختراع در سال ۱۴۴۹ به جان اوتینام، برای روش ساخت شیشه که قبل از آن در انگلستان شناخته شده نبود، با انحصار بیست ساله اعطا شد. در قبال این انحصار وی می بایست روش خود را به شیشه کاران انگلیسی می آموخت. امروزه شیوه ی مشابه این انتقال اطلاعات به وسیله ی انتشار ویژگی های اختراع محقق می شود. به تدریج حق اختراع در قوانین برخی دیگر از کشورها به رسمیت شناخته شد و لزوم تدوین کنوانسیون های بین المللی برای متحدالشکل کردن و افزایش ضمانت اجرایی در قوانین درباره ی حق اختراع برای حمایت از اختراعات احساس شد.
«اختراع» در قوانین اکثر کشورها تعریف نشده است. از دیدگاه برخی اختراع یک ایده ی نوین است که راه عملی برای یک مشکل مشخص در زمینه ی فناوری ارایه می دهد. بعضی اختراع را راه حل جدید برای حل مشکل مشخصی در زمینه ی فناوری دانسته اند.
قانون جامع مالیکت صنعتی مصوب ۱۴۰۳، اختراع را این گونه تعریف کرده است؛ اختراع نتیجه ی فکر فرد یا افراد است که راه حل عملی جدیدی را برای حل مشکل فنی مشخص در زمینه صنعت ارایه می نماید. اختراع ممکن است بصورت فرآورده یا فرآیند باشد.
باید بین «اختراع» و «گواهی ثبت اختراع» تفاوت گذاشت. گواهی ثبت اختراع سندی است که برای حمایت از اختراع صادر میشود که در آن امتیاز انحصاری از طرف دولت به مخترع برای مدت معین واگذار میشود. بدین ترتیب گواهی ثبت اختراع، سندی است که در هر کشوری به وسیله ی اداره ی ثبت اختراع صادر می شود و دارنده ی آن (مخترع یا مالک اختراع) برای مدت معینی – عموما بیست سال- نوعی انحصار برای استفاده از اختراع خود اعم از استفاده، توسعه یا فروش و جلوگیری از واردات آن به دست می آورد.
شرایط ثبت اختراع در ایران و جهان
حال سوال این است که چگونه می توان اختراع به ثبت رساند. برای پاسخ به این پرسش باید گفت، مطابق قانون جامع مالکیت صنعتی، طرحی قابلیت ثبت به عنوان اختراع را دارد که شرایط چهارگانه ذیل را داشته باشد:
الف) جدید بودن :
اولین شرط ثبت یک اثر ابداعی به عنوان اختراع، جدید بودن آن است. این بدین معنا است که در هیچ بانک اطلاعات کتبی و یا اسناد شفاهی و یا از طریق استفاده عملی، اطلاعاتی مبنی بر سابقه انجام کاری شبیه به اثر مورد ثبت وجود نداشته باشد. باید به این نکته دقت کرد که بعضا امکان دارد قابلیت ثبت اثر به علت افشای ناخواسته توسط خود مخترع مثلا چاپ مقاله در مجلات یا ارایه در کنفرانس ها و غیره از بین برود. حتی اگر در مکانی یا مجله ای در مورد اثر خود صحبت کند و یا مقالاتی به چاپ برساند نیز مشمول افشا ناخواسته خواهد بود. البته یکسری استثنائات با عنوان «مهلت ارفاقی» در این زمینه وجود دارد. به عنوان مثال اگر در شش ماه گذشته از طریق خود مخترع افشا شده باشد، مانع از ثبت نمی باشد.
ب) داشتن کاربرد صنعتی :
به این معنا است که صرفنظر از توجیهات اقتصادی، بتوان اختراع را بگونه ای در صنعت به کار گرفت. در اینجا نیز باید توجه کرد که ثبت اختراع تنها به عنوان ابزار حفاظتی از اختراع است و هیچ تضمینی برای تولید آن نیست. تولید تنها به مسایل بازار و اقتصاد تولید باز میگردد. گاهی اختراعاتی بوده که در گذشته دارای توجیه اقتصادی نبوده ولی با تغییر شرایط تولید آن، توجیه پذیر شدهاند.
ج) وجود گام ابتکاری :
داشتن گام ابتکاری در اختراع یکی از مهترین شرایط ثبت اختراع در ایران و جهان است. این بدین معنا است که اختراع نتیجهی یک امر بدیهی نیست. اثبات این موضوع توسط مخترع بسیار با اهمیت است. به عبارت روشن تر اختراعی در صورتی گام ابتکاری دارد که بتوان با استفاده از آن مشکلی از مشکلات موجود را برطرف ساخت. به عنوان نمونه ممکن است اختراعی جدید بوده و حاوی کاربرد صنعتی باشد ولی مشکلی را حل نکند، لذا این اختراع شرط «گام ابتکاری» را نداشته و غیرقابل ثبت نمیباشد.
د) افشا کامل اختراع :
مخترع می باید روش ساخت اختراع خود را بهطور کامل، شفاف و بی کم و کاست برای اداره ثبت اختراع ایران (مطابق قانون سازمان ثبت اسناد و املاک کشور (قوه قضائیه) به عنوان متولی ثبت اختراع در کشور است) افشا کند. این موضوع باید برای سازمانهای ثبتکننده اختراع کاملا محرز شود. ناگفته نماند که افشای کامل اختراع به نوعی به نفع مخترع است به طوری که سازمان ثبت اختراع کشور متبوع بتواند از کل چارچوب ترسیم شده در اختراع حفاظت نماید.
روند اجرایی ثبت اختراع در ایران
روند اجرایی ثبت اختراع بصورت خلاصه در فلوچارت ذیل آمده است:
گام اول: درخواست الکترونیکی ثبت اختراع از طریق سامانه رسمی iripo.ssaa.ir
گام دوم: بررسی شکلی ثبت اختراع (توسط اداره ثبت اختراع)
گام سوم: بررسی ماهوی ثبت اختراع (توسط نهادهای مورد تایید اداره ثبت اختراع)
گام چهارم: چاپ آگهی در روزنامه رسمی کشور (از طریق سامانه RRK.ir)
گام پنجم: اخذ گواهی ثبت اختراع از اداره ثبت
خوشبختانه کلیه گام های فوق بصورت الکترونیکی قابل انجام است و لازم است متقاضی در هر گام مبلغ مشخص شده در قانون (ماده ۱۴۰ قانون مالکیت صنعتی) را پرداخت نماید.
منبع: راهنمای کاربردی کلیات مالکیت فکری، اصول ثبت اختراع و مرور پتنت (مولف: حسن علم خواه)
