سه شنبه / 30 مهر 1398 [به وب سايت اطلاع رساني حقوق مالكيت فكري خوش آمديد] [طرح پيشنهادي برگزاري مجموعه كارگاه هاي آموزشي تخصصي حقوق مالكيت فكري و حقوق تجاري سازي فناوري ]
درباره موسسه IPS
صفحه اصلي
درباره ما
چارت موسسه
توانمنديها
عضويتها و افتخارات
ارتباط با ما
كارگروه ارزيابي و داوري اختراعات
آشنايي با كارگروه
درباره مالكيت فكري
اخبار و رويدادها
مطالب آموزشي
مجموعه قوانين
كتب تخصصي
پيوندهاي مفيد
كارگروه آموزش و ترويج
دوره هاي برگزار شده
دوره هاي تدوين شده
اعضاي هيات علمي
ثبت نام و مشاوره
دريافت خبرنامه
مشاوره
نظردهي
W_VOTE
 نظر شما در مورد معاهده PCT چيست؟
 فرصت طلائي
 تهديد ملي
 هر دو
 اهميت مالكيت فكري از منظر صاحبنظران

 1391/06/01

منابع  :  www.tebyan.ir
خلاصه  :  موضوع مالكيت فكري كه ناشي از هنر و ابتكارات انسان است بحث نويني نيست. بلكه با پيدايش انسان ، مالكيت فكري نيز بوجود آمده است. چرا كه فكر، قدرت لاينفكي بوده كه انسان هيچ وقت از آن خالي نبوده وهميشه به منظور رفع نيازهاي خود از آن بهره مي گرفته است. در اين مقاله علاوه بر بيان اهميت حقوق مالكيت فكري، به تعريف و تاريخچه آن، برخي كنوانسيونهاي مربوطه و نيز انواع و تقسيم بندي آن نيز اشاره اي شده است:


امروزه درباره اهميت مالكيت فكري (معنوي) و حفظ آن در سطوح ملي، منطقه اي و بين المللي مباحث فراواني مطرح است و گسترش ارتباطات از طريق شبكه جهاني اينترنت و قابليت دسترسي سريع و آسان به تمامي اطلاعات و سوء استفاده برخي افراد از آثار و دستاوردهاي ديگران بر اهميت حفظ اين نوع مالكيت و اعتبار آن افزوده است. بعضي از سازمانهاي بين المللي ،بخصوص سازمان جهاني مالكيت فكري يا مختصرا" وايپو ((WIPO به منظور تبيين و گسترش مالكيت معنوي در بين جوامع مختلف و نيز در محيط الكترونيكي تحقيقات و بررسي هايي كرده است تا بهتر و دقيق تر ابعاد و ويژگي هاي آن را مشخص و موقعيت آن را مستحكم نمايد.
تعريف مفاهيم : در مورد حقوق مالكيت فكري،تعاريف مختلفي ارايه گرديده است ولي بطور خلاصه ميتوان گفت كه حقوق مالكيت فكري، مفهوم حقوقي نويني است كه چگونگي حمايت و استفاده از آفرينشهاي فكري بشر را تعيين ميكند. برخي حقوق مالكيت فكري را به "حقوق مالكيت معنوي" نيز ترجمه كرده اند كه به نظر ميرسد كلمه "معنوي" به خاطر معاني گسترده اش آنگونه كه بايد و شايد حق مطلب را در رابطه با معني و مقصود مورد نظر ادا نمي كند. مقصود و منظور از مالكيت فكري، حقوقي است كه نشأت گرفته از فكر، انديشه و قوه تعقل انسان ميباشد.
تعريفي كه سازمان جهاني مالكيت فكري((WIPO از مالكيت فكري نموده عبارتست از: حقوق قانوني است كه افراد بواسطه فعاليتهايي كه در زمينه هايي از قبيل: صنعتي،علمي،ادبي،هنري و غيره بدست مي آورند را گويند(‎.(1
دكتر كاتوزيان ،حقوق معنوي را چنين تعريف كرده است : "حقوقي است كه به صاحب آن اختيار اجازه مي دهد تا با انحصار از منافع و شكل خاصي انتفاع از فعاليت و فكر انسان استفاده كند".(2)
برخي نيز در تعريف حقوق مالكيت فكري آورده اند كه عبارت است از حقوقي كه داراي ارزش اقتصادي و قابل داد و ستد بوده اما موضوع آنها شي معين مادي نيست بلكه فعاليت و اثر فكري انسان است.(3)
همچنين مي توان گفت كه «حقوق مالكيت معنوي درمعناي وسيع كلمه عبارت است از حقوق ناشي از آفرينش ها و خلاقيت هاي فكري در زمينه هاي علمي،صنعتي و ادبي و هنري.(4) برخي ديگرنيز معتقدند: مالكيت فكري به صاحب حق انحصاري اثر، حق كنترل نسخه برداري و ساير كاربردها از آثار خلاقانه را براي دوره زماني محدود مي دهد.(5)
مي توان تعريف كلي تري نيز ارائه داد. اين حق مجموعه اي از قوانين ومقررات كه در يك كشور دامنه و شمول يك اثر يا نحوه عملكرد يك فعاليت را تعيين مي كند. به تعبيري گسترده تر مقررات و قوانين اين حق مشخص مي كند چه افرادي داراي اين نوع حق اند و در يك دوره زماني تا چه مدتي از اين حق بهره مندند و همچنين حدود و مقررات مربوط به اجرا و انتقال آن(6). نهايتا" حقوق مالكيت فكري را مي توان اينگونه تعريف نمود: مجموعه قواعد و مقرراتي كه ناشي از فكر ،خلاقيت و ابتكار بشر بوده و داراي ارزش اقتصادي و قابل داد و ستد نيز هستند، حمايت كرده و در اين راستا يك سري حقوق مادي محدود به زمان و حقوق معنوي دائم به پديد آورنده آن اعطاء مي نمايد.
اهميت مالكيت فكري: همان گونه كه ساختار نظام قانوني به زندگي فرهنگي و اجتماعي نظم مي بخشد مقررات و قوانين حق مولف نيز مي تواند حلقه ارتباطي دنياي افكار و انديشه هاي انسان باشد. بدون وجود اين حق براي آثار مولفان و نويسندگان؛ آنها ديگر اقدام به خلق اثر نخواهند كرد و در بي نظمي بوجود آمده خلاقيت ذهني انسان به تباهي كشيده مي شود(7). بنابراين در قانون مالكيت فكري فرض بر آن است كه انديشه هاي خلاق هنگامي برانگيخته و رشد مي يابد كه صاحبان حق انحصاري اثر بتوانند از نظرمالي از كار خود بهره ببرند و حقي بر كنترل نسخه برداري از اثر خود را داشته باشند(8).

تاريخچه: حق مالكيت فكري موضوع جديدي است. در سال 1690 جان لاك در كتاب "دو رساله" در مورد حكومت مذهبي تلاش كرد كه مالكيت يك اثر هنري را به مولف آن نسبت دهد(9). اما اولين قوانين با پيشرفت صنعت چاپ و حمايت از مولفان در برابر مساله نسخ غير مجاز وضع گرديد. اولين قانون مربوط به حق مولف در دنيا"قانون آن" (the statute of Anne) است كه در سال1710 ميلادي توسط پارلمان انگليس وضع گرديد كه مولف را به عنوان دارنده حق صدور جواز نسخه برداري به رسميت شناخت(10). سپس در فرانسه به فرمان لويي شانزدهم در سال 1977 و در آمريكا ابتدا با وضع قانون محلي در سال 1783 شروع و سپس در سال 1789 به صورت يكي از اصول قانون اساسي متجلي شد(11).
اولين باري كه اصطلاح مالكيت فكري (Intellectual Pproperty) مورد استفاده قرار گرفت در اكتبر 1845دردادگاه ماساچوسته در مورد قضيه ثبت اختراعات Davoll Brown وشركايش بود.(12) برخي ديگر از نويسندگان معتقدند كه : اصطلاح مالكيت فكري به قبل ازسال 1845 بر ميگردد.
درفصل 1 قانون فرانسه مصوب سال 1791 نوشته شده بود: تمامي اختراعات جديد از حقوق نويسنده و مخترع محسوب ميگردند و تمامي حقوق آن اختراع از 15-5 سال براي وي محفوظ خواهد بود. اصطلاح مالكيت فكري تا قبل از سال1967 بصورت غير رسمي و غير متداول بكار برده مي شد ولي از سال 1967 كه سازمان جهاني حقوق مالكيت فكري( World Intellectual Property Organization) تاسيس شد تلاش زيادي در جهت توسعه اين اصطلاح را نمود(13).
مالكيت فكري درحقوق ايران: در قوانين ايران حمايت از حقوق مالكيت صنعتي داراي سابقه طولاني است و قوانين متعددي در رابطه با مالكيت صنعتي به تصويب رسيده واولين قانوني كه در ايران در رابطه با مالكيت صنعتي به تصويب رسيده به قانون 1304 بر مي گردد.
در سال 1310 نيز با توجه به شرايط و احتياجات زمان، قانون ثبت علايم و اختراعات در 51 ماده به تصويب مجلس وقت رسيده است. اين قانون داراي آيين نامه جامعي است. قانون حمايت از حقوق پديدآورندگان نرم افزارهاي رايانه اي در سال 1379 در 17 ماده به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده است. آيين نامه اجرائي اين قانون نيز بعد از سه سال به تصويب هيات دولت رسيد. جديد ترين قانون در اين خصوص، قانون حمايت از نشانه هاي جغرافيايي است كه در سال 1383 به تصويب رسيده است.
اولين رويكرد قانوني در مورد مالكيت هاي ادبي و هنري در مواد 245 الي 248 قانون جزا مصوب 15/5/1310 صورت گرفت(14). در سال 1348 باتصويب قانون "حمايت از حقوق مولفان و منصفان و هنرمندان" مالكيت ادبي و هنري به رسميت شناخته شد. در اين قانون به برخي آثار از جمله ترجمه كتاب يا جزوات و نشريات توجه نشده بود. براي رفع اين نقيصه در سال 1352 قانوني تحت عنوان"قانون ترجمه و تكثير نشريات و آثار صوتي" به تصويب رسيد(15).
مالكيت فكري در اسناد بين المللي: اولين موافقت نامه بين المللي براي حمايت از حق مولف در 9 سپتامبر 1886 در"برن" منعقد و تصويب شد كه موسوم به "ميثاق برن براي حمايت از آثار ادبي و هنري" است. اين ميثاق توسط سازمان جهاني مالكيت فكري(W.I.P.O) در ژنو اجرا مي شود. بر اساس اين ميثاق مولف جدا از حقوق اقتصادي داراي حقوق معنوي نيزهست. يعني مولف به لحاظ ادعاي مالكيت بر اثر خويش و حق او داير بر اعتراض به هر گونه تحريف و مثله كردن كه به شرافت اثر او لطمه زند را دارد(16). اما تلاش بين المللي براي وضع قانون درحوزه مالكيت فكري به اصل 27 اعلاميه جهاني حقوق بشر مصوب 1948 مجمع عمومي سازمان ملل بر مي گيرد در اين اصل آمده:"هر كس اين حق را دارد كه آزادانه در فرهنگ جامعه مشاركت جديد از هنرها بهره گيرد و در پيشرفت علمي و مزاياي آن سهيم شود. هر كس اين حق را دارد كه از منافع مادي و معنوي اثر هنري، ادبي يا علمي كه خود خلق كرده است بهره مند شود"(17).
با پيشرفت هاي فني و تجاري، اهميت رو به افزايش برنامه هاي رايانه اي آثار با منشا رايانه اي، سيستم انتقال رقومي مثل اينترنت، تاثير ژرفي بر شيوه هاي توليد، استفاده و توزيع آثار گذاشت و در اين ميان روشن كردن قواعد موجود در مورد فناوري رقومي بويژه اينترنت مطرح شد. كه با تصويب دو عهدنامه جديد بنام عهدنامه حق مولف WCT و عهدنامه اجراها و صوت– گاشتها(WPPT) در سال 1960 گرديد.
ميثاق WCT حق تكثير مولف را با رجوع به ماده 9 ميثاق برن پيش بيني مي كند و ميثاق WPPT حقوق انحصاري تكثير براي اجراكنندگان و توليد كنندگان صوت – نگاشتها را صريحاً پيش بيني مي نمايد. يكي از مهمترين خدمات اين دو عهدنامه اين است كه حقوق مولف خوانندگان و توليد كنندگان صوت – نگاشت در اجازه دادن انتقال آن لاين آثار آنها، اجراهاي ضبط شده و صوت نگاشتها بر حسب مورد را به رسميت شناخته است. (18). اين دو عهدنامه با پرداختن به موارد زير در مفاد خويش به دستور كار ديجيتال مستقيماً واكنش نشان مي دهند: 1- اعمال حق تكثير در مورد ذخيره آثار در سيستم هاي ديجيتالي 2- محدوديتهاي و استثنائات قابل اعمال در فضاي ديجيتالي 3- اقدامات حمايتي تكنولوژيك 4- اطلاعات مديريت حقوق.
در زمينه اقدامات حمايتي تكنولوژيك به مساله سرقت اطلاعات پرداخته شده كه كشورهاي عضو را ملزم مي كند كه حمايت هاي قانوني مقتضي و راه هاي جبراني موثر را عليه گريز از اقدامات تكنولوژيك (رمزگذاري) صاحبان حقوق در جهت حمايت از حقوق شان پيش بيني كند و همچنين با ملزم كردن كشورها به ممانعت از تغيير و يا حذف عمدي"اطلاعات مديريت حقوق" – اطلاعاتي كه همراه هر اثر حمايت شده و نوع اثر، آفرينندگان آن، اجرا كننده يا مالك و مدت زمان و شرايط استفاده از آن را مشخص مي نمايد، اطمينان و اصالت فضاي آن لاين را تامين كند(19).
معاهده حق مولف سازمان جهاني حقوق مالكيت فكري مصوب 1996 حق مولف اينترنت را در بر مي گيرد كه با هدف حمايت از حقوق پديدآورندگان و كاربران و ايجاد تعادل ميان نيازها و حقوق مربوط به آنهاست. بنابراين اگر آثار صاحبان حق مولف به درستي حفظ نشوند نمي توانند آثارشان را در اينترنت در دسترس عموم قرار دهند.(20). البته بايد اشاره اي به جايگاه سازمان مالكيت معنوي نيز نمود كه كنوانسيون تاسيس اين سازمان در سال 1967 تشكيل شد و اهداف آن را ترويج حمايت از مالكيت فكري در سراسر جهان با همكاري دول و سازمان هاي بين المللي اعلام كرد(21). اين سازمان كه بعد از ادغام دو كنوانسيون برن و پاريس در سال 1893 توانست در سال 1974 به عنوان چهارمين سازمان تخصصي سازمان ملل شناخته شود(22).
فصل دوم: انواع حقوق مالكيت: معنوي ماده 2 معاهده تأسيس سازمان جهاني مالكيت فكري فهرست نسبتاً جامعي از موضوعاتي كه تحت حمايت حقوق مالكيت فكري هستند را نام برده كه عبارتند از: " آثار ادبي و هنري، علمي، اجراهاي هنرمندان آثار نمايشي، آوا نگاشت ها و سازمان هاي ضبط و پخش، اختراعات در تمامي زمينه هاي تلاش انساني، كشفيات علمي، طرح هاي صنعتي، علائم تجاري، مبدأ جغرافيايي كالا، حمايت در برابر رقابت غير عادلانه، و تمامي حقوق ديگري كه ناشي از فعاليت فكري در زمينه هاي صنعتي، علمي، ادبي و هنري هستند". بطور خلاصه مي توان گفت كه مالكيت معنوي مشتمل بر دو ركن اساسي ميباشد: الف: مالكيت صنعتي ب: مالكيت ادبي- هنري الف: مالكيت صنعتي مالكيت صنعتي از اختراع ها، طرح هاي صنعتي، علائم تجاري يا خدماتي، اسامي تجاري، حق كسب و پيشه در تجارت و… محافظت مي كند. ورقه اختراع حق انحصاري است كه در قبال اختراع ثبت شده به مخترع يا نماينده قانوني او اعطا مي شود. اختراع محصول يا فرآيندي است كه راه جديد انجام كاري را ارائه مي دهد يا راه حل فني جديدي را براي مشكل خاصي پيشنهاد مي كند.
قانون ثبت علايم و اختراعات ايران در اين مورد در ماده 26 مي گويد:" هر قسم اكتشاف يا اختراع جديد در شعب مختلفه صنعتي يا فلاحتي به كاشف يا مخترع آن حق انحصاري مي دهد كه بر طبق شرايط و در مدت مقرره در اين قانون از اكتشاف يا اختراع خود استفاده نمايد، مشروط بر اينكه اكتشاف يا اختراع مزبور مطابق اين قانون در اداره ثبت اسناد تهران به ثبت رسيده باشد.” و در ماده 27 معلوم مي كند كه چه چيزهايي به عنوان اختراع شناخته مي شود:" هر كس مدعي يكي از اين امور زير باشد مي تواند تقاضاي ثبت نمايد: 1- ابداع هر محصول صنعتي جديد 2- كشف هر وسيله جديد يا اعمال وسايل موجوده به طريق جديد براي تحصيل يك نتيجه يا محصول صنعتي يا فلاحتي. علامت تجاري: علامت تجاري وسيله ايست كه به تاجر يا توليد كننده جنس اجازه مي دهد اجناس خود را از اجناس سايرين مشخص سازد.
ماده 1 قانون ثبت علايم تجاري و اختراعات مصوب 1 تيرماه 1310 علامت تجاري را به شرح زير تعريف مي كند: "علامت تجاري عبارت از هر قسم علامتي است اعم از نقش، تصوير، رقم، حرف، عبارت، مهر، لفاف و غير آن كه براي امتياز و تشخيص محصول صنعتي، تجارتي يا فلاحتي اختيار مي شود.
ممكن است يك علامت تجارتي براي تشخيص محصول جماعتي از زارعين يا ارباب صنعت يا تجار و يا محصول يك شهر و يا يك ناحيه از مملكت اختيار شود.” علامت تجاري اصولا بايد داراي خصوصيات زير باشد:
1: علامت تجاري بايد تازگي داشته و براي جنسي كه به كار مي رود جديد باشد.
2: علامت بايد وجه تميز داشته و ابتكاري باشد
3: علامت نبايد گمراه كننده باشد.
بخش حقوق
منبع/سايت حقوقدانان و سايت www.tebyan.ir
________________________________________
فهرست منابع:
1. Intellectual property, very broadly, means the legal rights which result from intellectual activity in the industrial, scientific, literary and artistic fields. http://en.wikipedia.org/wiki/Intellectual_property 2. كاتوزيان، ناصر. اموال و مالكيت،انتشارات ميزان، چاپ شانزدهم ، 1386.ص 63.
3. صفايي، سيد حسين، دوره مقدماتي حقوق مدني، 1379، ص 309.
4. مير حسيني، سيد حسن، مقدمه اي برحقوق مالكيت معنوي، 1384، ص 19.
5. مالورا استين و نيكيل سينا. فصلنامه رسانه، "رسانه هاي نوين جهاني و سياستگذاري ارتباطات" ، ترجمه ليدا كاووسي، سال پانزدهم، شماره2، شماره پياپي 58، تابستان1383. ص 125.
6. اكبري، عليرضا. فصلنامه كتاب، "حق مولف در اينترنت" شماره 65، بهار 1385،ص 100.
7. منبع فوق،ص 102.
8. فصلنامه رسانه، ص 125.
9. اكبري، همان منبع.
10. شفيعي شكيب، مرتضي، حمايت از حق مولف؛ قوانين ملي و مقررات بين المللي، تهران: خانه كتاب ارديبهشت 1381. 11. ر.ك به سايت http://en.wikipedia.org/wiki/Intellectual_property A Brief History of the Patent Law of the United States12. 13. Mark A. Lemley, “Property, Intellectual Property, and Free Riding” (Abstract); see Table 1: 4-5. http://en.wikipedia.org/wiki/Intellectual_property14. ر.ك به سايت
15. عبادي، شيرين. حقوق ادبي و هنري، تهران: انتشارات روشنگري، چاپ اول 1369 ، ص101.
16. شفيعي، همان، ص 13 و 14
17. لايقي، عليرضا، كپي رايت در كشورهاي پيشرفته صنعتي، تهران: خانه كتاب، ارديبهشت1381، ص 11.
18. شفيعي شكيب، همان، ص 40-37
19. شفيعي شكيب، 1381، ص 118 و214
20. نوروزي ، عليرضا، حقوق مالكيت فكري، حق مولف ومالكيت صنعتي، تهران: نشر چاپار، پاييز 1381، ص 133.
21. پلومان، ادوارد، حقوق بين المللي ارتباطات و اطلاعات ، ترجمه بهمن آقايي ، كتابخانه گنج و دانش، چاپ اول 1380ص 549.
22. لطيفي، همان، ص 26.
خبرنامه
تبليغات